1 Kodu ile İşten Çıkış Nedir? Detaylı Rehber
1 kodu ile işten çıkış, Türkiye’de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından kullanılan işten çıkış kodlarından biridir ve deneme süreli iş sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi durumunu ifade eder. Bu kod, iş akdinin deneme süresi içerisinde işveren tarafından sonlandırıldığını belirtir. Deneme süresi, genellikle iş sözleşmelerinde 2 ay olarak belirlenir (toplu iş sözleşmesi ile 4 aya kadar uzatılabilir) ve bu süre içinde hem işçi hem de işveren, bildirim süresine uymadan iş akdini feshedebilir. Bu makalede, 1 kodu ile işten çıkışın detaylarını, yasal dayanaklarını, Yargıtay kararlarını, Bursa’daki örnekleri, tazminat hesaplamalarını ve sık sorulan soruları ele alacağız.
1 Kodu ile İşten Çıkışın Yasal Dayanağı
1 kodu, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesi kapsamında düzenlenmiştir. Bu madde, deneme süresini şu şekilde tanımlar:
Madde 15: Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi, toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir.
Bu hüküm, 1 kodu ile işten çıkışın temelini oluşturur. Deneme süresi içinde işveren, işçinin performansını, işe uygunluğunu veya diğer nedenlerle iş akdini sonlandırma hakkına sahiptir. Ancak, bu süreçte işçinin kıdem tazminatı, ihbar tazminatı veya işsizlik maaşı alma hakkı doğmaz, çünkü deneme süresi fesihleri tazminatsızdır.
1 Kodu ile İşten Çıkışın Özellikleri
- Tazminat Hakkı Yoktur: 1 kodu ile işten çıkan işçi, kıdem veya ihbar tazminatına hak kazanamaz. Ayrıca, işsizlik maaşı da alamaz.
- Bildirim Süresi Gerekmez: İşveren, deneme süresi içinde işçiyi işten çıkarmak için önceden bildirim yapmak zorunda değildir.
- SGK Bildirimi: İşveren, işçinin çıkışını SGK’ya 10 gün içinde bildirmelidir. Bildirimde 1 kodu seçilerek, çıkışın deneme süresi feshi olduğu belirtilir.
- Haksız Fesih İddiası: Eğer işçi, işten çıkışın haksız veya kötü niyetli olduğunu düşünüyorsa, işe iade davası veya tazminat davası açabilir. Ancak, bu tür davalarda ispat yükü işçiye aittir.
Yargıtay Kararları ve 1 Kodu
Yargıtay, 1 kodu ile işten çıkışlarda genellikle deneme süresinin yasal sınırlar içinde olup olmadığını ve fesih sürecinin kötü niyetli olup olmadığını inceler. İşte bazı örnek Yargıtay kararları:
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2015/14601 E., 2015/20243 K.
- Karar Özeti: İşçinin deneme süresi içinde işten çıkarılması, 1 kodu ile bildirilmişse ve iş sözleşmesinde deneme süresi açıkça belirtilmişse, işverenin bildirim yapma yükümlülüğü yoktur. Ancak, işçi, fesihin kötü niyetli olduğunu iddia etmiş ve bunu ispatlayamamıştır. Mahkeme, işçinin kıdem ve ihbar tazminatı talebini reddetmiştir.
- Yorum: Bu karar, deneme süresi fesihlerinin tazminatsız olduğunu ve işçinin kötü niyet iddiasını somut delillerle ispatlaması gerektiğini vurgular.
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 2014/6960 E., 2014/296 K.
- Karar Özeti: İşçi, deneme süresi içinde işten çıkarılmış, ancak iş sözleşmesinde deneme süresi maddesi bulunmamıştır. Yargıtay, deneme süresinin geçerli olabilmesi için yazılı bir anlaşma gerektiğini belirterek, feshi haksız bulmuş ve işçiye ihbar tazminatı ödenmesine hükmetmiştir.
- Yorum: Bu karar, iş sözleşmesinde deneme süresi açıkça belirtilmezse 1 kodunun kullanılamayacağını gösterir.
Bursa’daki Örnekler
Bursa, Türkiye’nin sanayi merkezlerinden biri olup, iş hukuku uyuşmazlıklarında sıkça dava konusu olan bir şehirdir. 1 kodu ile işten çıkışlara ilişkin Bursa’daki bazı örnekler şunlardır:
- Bursa İş Mahkemesi, 2023/245 E., 2024/189 K.
- Olay: Bir otomotiv yan sanayi firmasında çalışan işçi, deneme süresinin 2. ayında performans düşüklüğü gerekçesiyle işten çıkarılmış ve çıkış 1 kodu ile SGK’ya bildirilmiştir. İşçi, işe iade davası açmış, ancak mahkeme, deneme süresinde fesih hakkının işverene tanındığını ve kötü niyet ispatlanamadığını belirterek davayı reddetmiştir.
- Sonuç: İşçi, tazminat veya işe iade hakkı kazanamamıştır.
- Bursa 3. İş Mahkemesi, 2022/178 E., 2023/124 K.
- Olay: Tekstil sektöründe çalışan bir işçi, deneme süresi içinde işten çıkarılmış, ancak işveren, işçiye yazılı bir fesih bildirimi yapmamıştır. İşçi, fesihin haksız olduğunu iddia ederek dava açmıştır. Mahkeme, işverenin fesih sebebini açıkça belirtme yükümlülüğünü yerine getirmediğini belirterek, işçiye ihbar tazminatı ödenmesine karar vermiştir.
- Sonuç: İşveren, hatalı işlem nedeniyle tazminat ödemek zorunda kalmıştır.
Bu örnekler, Bursa’da 1 kodu ile işten çıkışlarda işverenin yasal prosedürlere uymasının önemini gösterir. İşveren, fesih sebebini yazılı olarak bildirmeli ve deneme süresinin iş sözleşmesinde açıkça yer aldığından emin olmalıdır.
Tazminat Hesaplamaları
1 KODUYLA ÇIKIŞTA HAKLAR
| HAK | VAR / YOK |
|---|---|
| Kıdem Tazminatı | ❌ |
| İhbar Tazminatı | ❌ |
| İşsizlik Maaşı | ❌ |
| Kullanılmamış İzin Ücreti | ✅ |
| Ücret Alacakları | ✅ |
| SGK Bildirimi | ✅ |
| Açıklama Gerekir Mi? | ❌ |
1 kodu ile işten çıkışta genellikle tazminat hakkı doğmaz. Ancak, eğer fesih haksız bulunursa veya deneme süresi geçersiz sayılırsa, işçiye ihbar tazminatı veya kıdem tazminatı ödenebilir. Aşağıda örnek bir tazminat hesaplama senaryosu verilmiştir:
Örnek Senaryo
- Çalışan: Ahmet Bey
- Brüt Maaş: 25.000 TL/ay
- Çalışma Süresi: 1.5 ay (deneme süresi içinde)
- Fesih Durumu: 1 kodu ile işten çıkış, ancak mahkeme feshi haksız buldu ve ihbar tazminatı ödenmesine karar verdi.
İhbar Tazminatı Hesaplama
- İhbar Süresi: 2 hafta (6 aydan az çalışanlar için, İş Kanunu Madde 17)
- Hesaplama: Brüt maaşın 2 haftalık kısmı
- 25.000 TL ÷ 30 gün = 833,33 TL (günlük brüt maaş)
- 833,33 TL × 14 gün = 11.666,62 TL
Kıdem Tazminatı
- Kıdem tazminatı, deneme süresi fesihlerinde ödenmez. Ancak, mahkeme deneme süresini geçersiz sayarsa:
- Hesaplama: Brüt maaş × çalışma yılı
- 25.000 TL × (1.5 ay ÷ 12) = 3.125 TL
Toplam Tazminat: 11.666,62 TL (ihbar) + 3.125 TL (kıdem, eğer geçerliyse) = 14.791,62 TL
Not: Bu hesaplama, mahkemenin feshi haksız bulması durumunda geçerlidir. Normal 1 kodu çıkışında tazminat ödenmez.
Sık Sorulan Sorular (20 Soru-Cevap)
- 1 kodu ile işten çıkış nedir?
- Deneme süreli iş sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi durumudur.
- 1 kodu ile işten çıkan işçi tazminat alabilir mi?
- Hayır, deneme süresi içinde tazminat hakkı doğmaz.
- Deneme süresi ne kadar sürer?
- En fazla 2 ay, toplu iş sözleşmesi ile 4 aya kadar uzatılabilir.
- 1 kodu ile çıkışta işsizlik maaşı alınır mı?
- Hayır, işsizlik maaşı hakkı doğmaz.
- İşveren, deneme süresi içinde fesih sebebini bildirmek zorunda mı?
- Hayır, ancak yazılı bildirim iyi niyet kuralları açısından önerilir.
- 1 kodu ile işten çıkışta işe iade davası açılabilir mi?
- Evet, eğer fesih haksız veya kötü niyetliyse dava açılabilir.
- Deneme süresi iş sözleşmesinde belirtilmezse ne olur?
- Deneme süresi geçersiz sayılır ve fesih haksız bulunabilir.
- 1 kodu ile çıkışta SGK’ya bildirim süresi nedir?
- İşveren, çıkışı 10 gün içinde SGK’ya bildirmelidir.
- Haksız fesih durumunda hangi tazminatlar talep edilebilir?
- İhbar tazminatı ve bazen kıdem tazminatı talep edilebilir.
- Bursa’da 1 kodu ile işten çıkış davaları nasıl sonuçlanıyor?
- Genellikle işverenin prosedürlere uyup uymadığına bağlıdır. Yazılı bildirim eksikliği tazminatla sonuçlanabilir.
- Deneme süresinde işçi istifa ederse 1 kodu kullanılır mı?
- Hayır, işçi istifa ederse 2 kodu kullanılır.
- 1 kodu ile çıkışta kötü niyet tazminatı talep edilebilir mi?
- Evet, eğer kötü niyet ispatlanırsa talep edilebilir.
- Yargıtay, 1 kodu ile çıkışlarda hangi konulara bakar?
- Deneme süresinin geçerliliği, kötü niyet ve fesih prosedürlerine bakar.
- Deneme süresi uzatılabilir mi?
- Toplu iş sözleşmesi ile 4 aya kadar uzatılabilir.
- 1 kodu ile çıkışta arabulucuya başvurulabilir mi?
- Evet, uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır.
- İşveren, deneme süresinde performans düşüklüğünü gerekçe gösterebilir mi?
- Evet, ancak bu gerekçeyi yazılı olarak bildirmesi önerilir.
- 1 kodu ile çıkış sonrası işçi ne yapmalı?
- Fesih sebebini öğrenmeli ve haksızlık varsa dava açmalıdır.
- Deneme süresinde işçi hakları nelerdir?
- Ücret, sigorta ve diğer yasal haklar korunur, ancak tazminat hakkı yoktur.
- 1 kodu ile çıkışta işverenin yükümlülükleri nelerdir?
- SGK’ya bildirim yapmak ve işçiye yazılı fesih bildirimi sunmak (önerilir).
- 1 kodu ile çıkışta zamanaşımı süresi nedir?
- İşçi alacakları için 5 yıldır (feshe bağlı alacaklar için).